نسل همیشه آنلاین فضای مجازی با یادگیری کودکان چه می کند؟
موزیک خوان: روان درمانگر و مشاور خانواده نسبت به غلبه صفحه نمایش ها بر خواب، بازی و تحصیل خردسالان گوشزد نمود و بر نقش خانواده در مدیریت این رابطه تاکید کرد.
خبرگزاری مهر - گروه جامعه:
گسترش استفاده خردسالان و نوجوانان از فضای مجازی و بازیهای آنلاین، در کنار مزایایی که برای آموزش و سرگرمی دارد، نگرانی هایی را درباره ی افزایش وابستگی به این فضا به وجود آورده است. سپری کردن زمان طولانی در فضای مجازی می تواند سبب کاهش تمرکز، برهم خوردن نظم خواب و کاهش زمانی شود که خردسالان برای مطالعه و انجام تکالیف اختصاص می دهند.
مسئله ای که در صورت تداوم، ممکنست بر روند یادگیری و عملکرد تحصیلی آنها تاثیر بگذارد. کارشناسان براین باورند که مدیریت زمان استفاده از فضای مجازی، همراهی والدین و ایجاد تعادل میان درس، بازی، کارهای اجتماعی و استراحت، می تواند به خردسالان کمک نماید تا از صدمه های احتمالی استفاده بیش از حد از فضای مجازی دور بمانند.
در همین راستا خبرنگار مهر با حسین محمدی، روان درمانگر و مشاور خانواده گفتگویی داشته است.
چه تغییراتی را در رابطه خردسالان با فضای مجازی مشاهده می شود؟
محمدی: در سالیان اخیر با والدینی مواجه بوده ام که از کاهش تمرکز، افت انگیزه تحصیلی، بی حوصلگی، اختلال خواب، پرخاشگری و وابستگی فرزندانشان به تلفن همراه و فضای مجازی گلایه دارند. البته از نظر علمی باید تاکید کرد که هر استفاده طولانی از فضای مجازی به معنای «اعتیاد» نیست. زمانی باید نگران استفاده مشکل زا باشیم که کودک کنترل استفاده خودرا از دست بدهد، استفاده از رسانه به کارهای ضروری زندگی لطمه بزند و با وجود نتایج منفی، بازهم نتواند رفتار خودرا تنظیم کند.
یکی از نکات مهمی که گاهی در بحث فضای مجازی فراموش می شود، اینست که نمی توان سلامت کودک را تنها با یک عدد درباره ی ساعات استفاده از صفحه نمایش سنجید. برنامه استفاده از رسانه باید متناسب با سن، شرایط رشدی، سلامت، خلق وخو و نیازهای هر کودک تنظیم شود. در کنار این موضوع، خواب کافی، فعالیت بدنی، تکالیف مدرسه، ارتباط خانوادگی و زمان بدون صفحه نمایش اهمیت زیادی دارد.
بنابراین پرسش درست فقط این نیست که «کودک روزی چند ساعت با گوشی کار می کند؟» بلکه باید پرسید: با گوشی چه کاری انجام می دهد و این استفاده چه چیزی را از زندگی او حذف کرده است؟ اگر تلفن همراه جای خواب را گرفته باشد، اگر بازی آنلاین جای فعالیت بدنی را گرفته باشد، اگر رسانه های اجتماعی جای گفت و گوی خانوادگی را گرفته باشند و اگر استفاده از اینترنت مانع انجام تکالیف و مطالعه شود، با یک الگوی ناسالم مواجه هستیم.
استفاده زیاد از سرگرمی های دیجیتال چه طور می تواند بر یادگیری کودک اثر بگذارد؟
محمدی: یادگیری واقعی نیازمند تمرکز، تکرار، صبر و تحمل ناکامی است. کودک باید بتواند مدتی روی یک مسئله بماند، اشتباه کند، باردیگر تلاش کند و در نهایت به نتیجه برسد. در مقابل، خیلی از محیط های دیجیتال بر مبنای محرک های سریع و تغییرات مداوم طراحی شده اند. همین تفاوت می تواند برای کودکی که ساعات طولانی در چنین محیطی حضور دارد، سازگاری با کارهای کم تحریک تر مانند مطالعه را دشوار کند.
البته نباید از این مسئله نتیجه گرفت که فضای مجازی مستقیماً و در همه خردسالان باعث افت تحصیلی می شود. شواهد علمی پیچیده تر از اینست و عوامل مختلفی مانند وضعیت خانوادگی، کیفیت خواب، سلامت روان، نوع استفاده از رسانه و شرایط مدرسه هم دخیل هستند. ازاین رو بهتر است به جای ترساندن خانواده ها، به آنها کمک نماییم رابطه فرزندشان با فناوری را مدیریت کنند.
خواب چه نقشی در رابطه میان استفاده از رسانه و یادگیری دارد؟
محمدی: یکی از مهم ترین مسیرهای اثرگذاری استفاده افراطی از رسانه بر یادگیری، خواب است. استفاده از تلفن همراه تا ساعات پایانی شب می تواند زمان خواب را به تأخیر بیندازد و کیفیت خواب را تحت تاثیر قرار دهد. بنابراین، کودک روز بعد با خستگی، کاهش توجه و آمادگی کمتر برای یادگیری وارد مدرسه می شود.
خانواده ها باید برای رسانه زمان ها و محلهای بدون صفحه نمایش تعیین کنند و اتاق خواب خردسالان را به محیطی عاری از وسایل دیجیتال تبدیل کنند. همین طور بهتر است حدود یک ساعت قبل از خواب از صفحه نمایش استفاده نشود.
در مورد خردسالان خردسال هم خواب کافی، فعالیت بدنی و محدود کردن رفتارهای کم تحرک مبتنی بر صفحه نمایش اهمیت زیادی دارد. برای خردسالان ۲ ساله، زمان صفحه نمایش کم تحرک نباید بیشتر از یک ساعت در روز باشد و برای خردسالان ۳ تا ۴ سال هم یک ساعت یا کمتر سفارش شده است؛ در هر دو گروه، کمتر بودن بهتر است.
چرا خانواده را باید اولین مدرسه سواد رسانه ای کودک دانست؟
محمدی: اگر بخواهیم یک عامل را در مدیریت رابطه کودک با فضای مجازی برجسته نماییم، آن عامل خانواده است. کودک فقط از دستور والدین یاد نمی گیرد؛ او رفتار والدین را مشاهده می کند. وقتی پدر و مادر در تمام ساعات روز درگیر تلفن همراه هستند، نمی توانند فقط با گفتن جمله «گوشی را کنار بگذار» الگوی متفاوتی برای فرزند خود ایجاد کنند.
والدین باید ابتدا رفتار رسانه ای خودشان را بررسی نمایند و از خود بپرسند که آیا هنگام غذا خوردن گوشی را کنار می گذاریم؟، آیا در زمان گفتگو با کودک، صفحه تلفن همراه برای ما مهم تر از صحبت اوست؟، آیا شب ها گوشی در اتاق خواب کودک قرار دارد؟، آیا برای کودک برنامه مشخصی برای خواب، مطالعه، ورزش، بازی و استفاده از رسانه داریم؟، این پرسش ها از تعیین یک عدد ثابت برای «ساعت مجاز استفاده» مهم تر هستند.
یکی از واکنش های رایج والدین، گرفتن ناگهانی گوشی یا قطع کامل اینترنت است. گاهی چنین اقدامی در وضعیت خاص ضروریست، اما بعنوان یک راهبرد تربیتی پایدار، لزوماً بهترین پاسخ نیست.
به جای یک نسخه یکسان برای همه کودکان، باید برنامه خانوادگی استفاده از رسانه ایجاد شود؛ برنامه ای که قوانین آن متناسب با سن و شرایط کودک باشد و والدین هم خودشان به آن پایبند باشند.
والدین باید با کودک درباره ی قوانین گفت و گو کنند، زمان های مشخصی را جهت استفاده از رسانه تعیین کنند و در کنار محدودیت ها، کارهای جایگزین واقعی هم فراهم آورند.
اگر کودک را از گوشی می گیریم، اما هیچ بازی، ورزش، ارتباط اجتماعی، فعالیت هنری یا برنامه خانوادگی جایگزینی برای او نداریم، نباید انتظار داشته باشیم که فقط با حذف گوشی، مشکل حل شود.
آیا فناوری را باید تهدیدی برای خردسالان بدانیم؟
محمدی: فناوری هم فرصت است و هم تهدید یعنی فناوری های دیجیتال می توانند فرصت هایی برای یادگیری، بازی و کسب مهارت ایجاد کنند، اما نحوه استفاده، نوع محتوا و تجربه ای که کودک در فضای دیجیتال دارد، تعیین کننده است. با این وجود باید محیط دیجیتال امنی ایجاد شود و به خردسالان جهت استفاده ایمن و مسئولانه از فناوری کمک کرد.
این نکته خیلی مهم است؛ چونکه اگر فقط بگوییم «فضای مجازی بد است»، بخش مهمی از واقعیت را نادیده گرفته ایم.
کودک امروز باید سواد دیجیتال داشته باشد، اما هم زمان باید یاد بگیرد چه طور از فناوری استفاده نماید بدون این که فناوری جای زندگی واقعی او را بگیرد.
مدرسه در مقابل تغییر سبک زندگی دیجیتال خردسالان چه مسئولیتی دارد؟
محمدی: مدرسه هم نمی تواند نسبت به این تغییر سبک زندگی بی تفاوت باشد. آموزش سواد رسانه ای، مدیریت زمان، تفکر انتقادی، تشخیص محتوای نامناسب، حفظ حریم خصوصی، مواجهه با قلدری سایبری و مهارت خودکنترلی باید بخشی از تربیت دانش آموز امروز باشد.
در کنار آن، مشاوران مدارس می توانند با شناسایی سریع نشانه هایی مانند افت ناگهانی تحصیلی، خواب آلودگی، کاهش مشارکت اجتماعی، پرخاشگری و وابستگی شدید به تلفن همراه، خانواده را جهت بررسی بیشتر راهنمایی کنند.
مسئله خردسالان و فضای مجازی، مسئله ای چندوجهی است و نمی توان تمام مسئولیت آنرا بر دوش خانواده گذاشت. وزارت آموزش وپرورش، نظام سلامت، رسانه ها، متخصصان روان شناسی، تولیدکنندگان محتوای کودک و نوجوان و شرکت های فناوری، همگی در ایجاد یک محیط دیجیتال سالم برای خردسالان نقش دارند.
از این منظر، سیاستگذاری در حوزه کودک و فضای مجازی باید از «محدودسازی صرف» فراتر برود و بسمت آموزش، پیشگیری، حمایت روانی، تولید محتوای مناسب کودک و طراحی محیط های دیجیتال ایمن حرکت نماید.
خانواده ها برای مدیریت استفاده خردسالان از رسانه چه اقداماتی می توانند انجام دهند؟
محمدی: پنج سفارش عملی برای خانواده ها شامل اتاق خواب را به منطقه بدون تلفن همراه تبدیل نماییم، هنگام غذا خوردن و گفتگوی خانوادگی، صفحه نمایش ها را کنار بگذاریم، برای هر کودک یک برنامه رسانه ای متناسب با سن و شرایط خودش داشته باشیم، نه یک قانون یکسان برای همه فرزندان، زمان استفاده از رسانه را به قیمت حذف خواب، ورزش، مطالعه و ارتباط اجتماعی افزایش ندهیم و پیش از محدود کردن گوشی، رابطه عاطفی و گفت و گو با کودک را تقویت نماییم.
والدین باید بدانند اگر کودک برای فرار از تنهایی، اضطراب، تعارض خانوادگی یا احساس ناکامی به فضای مجازی پناه می برد، فقط گرفتن گوشی مشکل اصلی را حل نمی نماید. در چنین شرایطی باید علت زیرین رفتار هم شناسایی شود.
چه زمانی خانواده باید از روانشناس یا مشاور کمک بگیرد؟
محمدی: اگر کودک بارها تلاش می کند استفاده از فضای مجازی را کم کند اما موفق نمی شود؛ اگر استفاده از اینترنت باعث افت جدی تحصیلی یا اختلال خواب شده است؛ اگر کودک به علت محدود شدن دسترسی گرفتار واکنش های شدید و مداوم می شود؛ یا اگر روابط خانوادگی و اجتماعی او بشکل محسوسی صدمه دیده است، بهتر است خانواده به جای برخورد تنبیهی، از روانشناس کودک و نوجوان یا مشاور خانواده کمک بگیرد.
در برخی موارد، مسئله اصلی خود فضای مجازی نیست؛ بلکه اضطراب، افسردگی، مشکلات ارتباطی، تعارض خانوادگی، مشکلات یادگیری یا عوامل دیگری است که کودک برای فرار از آنها به فضای دیجیتال پناه می برد.
فناوری نه دشمن کودک است و نه راهکار همه مشکلات او، مسئله اصلی، تعادل است. خردسالان ما باید یاد بگیرند از فناوری استفاده کنند، اما نباید یادگیری، خواب، بازی، ورزش، دوستی و رابطه عاطفی با خانواده را به خاطر آن از دست بدهند.
اگر امروز به خردسالان خود سواد رسانه ای، مهارت خودکنترلی و رابطه سالم با فناوری را آموزش دهیم، فضای مجازی می تواند به مهلتی برای رشد و یادگیری تبدیل گردد. اما اگر کودک را در مقابل دنیای دیجیتال تنها بگذاریم، ممکنست فناوری بتدریج جای بخشی از تجربه های ضروری دوران کودکی را بگیرد.
مسئله اصلی این نیست که «کودک چقدر آنلاین است؟ پرسش مهم تر اینست که کودک در دنیای واقعی، در ازای زمانی که در دنیای دیجیتال می گذراند، چه چیزهایی را از دست می دهد؟؛ پاسخ به همین پرسش می تواند نقطه شروع یک سیاستگذاری درست، یک تربیت آگاهانه و بالاخره، حفظ سلامت روان و آینده تحصیلی نسل جدید باشد.
گسترش فناوری و حضور دائمی صفحه نمایش ها در زندگی کودکان، واقعیتی است که نمی توان با حذف یا انکار آن با مسئله مواجه گردید. آن چه اهمیت دارد، ایجاد تعادل میان استفاده از فناوری و نیازهای اساسی دوران کودکی است؛ تعادلی که از خانه شروع می شود، در مدرسه ادامه پیدا می کند و نیازمند همراهی نظام آموزشی، سلامت، رسانه ها و سایر نهادهای مرتبط می باشد.
در این میان، خانواده بیشتر از آن که فقط نقش محدودکننده داشته باشد، باید نقش راهنما و الگو را ایفا کند. کودک باید بیاموزد که فناوری ابزاری برای یادگیری، ارتباط و سرگرمی است، نه جایگزینی برای خواب، بازی، تحصیل، فعالیت بدنی و روابط انسانی. ازاین رو مواجهه آگاهانه با فضای مجازی، نه در ممنوعیت مطلق آن، بلکه در آموزش، گفت و گو، تعیین مرزهای روشن و توجه به نیازهای واقعی کودک معنا پیدا می کند.
به اجمال، برای خردسالان ۲ ساله، زمان صفحه نمایش کم تحرک نباید بیش از یک ساعت در روز باشد و برای خردسالان ۳ تا ۴ سال هم یک ساعت یا کمتر سفارش شده است؛ در هر دو گروه، کمتر بودن بهتر است. محمدی: مدرسه هم نمی تواند نسبت به این تغییر سبک زندگی بی تفاوت باشد. محمدی: اگر کودک بارها تلاش می کند استفاده از فضای مجازی را بکاهد اما موفق نمی شود؛ اگر استفاده از اینترنت موجب افت جدی تحصیلی یا اختلال خواب شده است؛ اگر کودک به دلیل محدود شدن دسترسی گرفتار واکنش های شدید و مداوم می شود؛ یا اگر روابط خانوادگی و اجتماعی او بشکل محسوسی لطمه دیده است، بهتر است خانواده بجای برخورد تنبیهی، از روان شناس کودک و نوجوان یا مشاور خانواده کمک بگیرد. در تعدادی موارد، مسئله اصلی خود فضای مجازی نیست؛ بلکه اضطراب، افسردگی، مشکلات ارتباطی، تعارض خانوادگی، مشکلات یادگیری یا عوامل دیگری است که کودک برای فرار از آنها به فضای دیجیتال پناه می برد. فناوری نه دشمن کودک است و نه راه حل همه مشکلات او، مسئله اصلی، تعادل است.
منبع: موزیک خوان
این مطلب موزیک خوان را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب