جنگ روایت ها در میدان تصویر؛
در پل B1 برابر مرگ عکاسی کردم سنگینی آخرین آغوش کودک یک ساله
به گزارش موزیک خوان، نادیا پرماه عکاس خبرگزاری مهر با اشاره به فریم هایی که در جنگ رمضان و به خصوص در جوار پل B1 برداشته است، در رابطه با تجربیاتش بعنوان یک عکاس زن و همدلیِ اعجاب انگیز مردم در دوران بحران سخن گفت.
خبرگزاری مهر-گروه هنر-آزاده فضلی؛
عکاسی جنگ یکی از جسورانه ترین، تاثیرگذارترین و البته تلخ ترین شاخه های عکاسی است. این هنر فراتر از ثبت یک تصویر ساده، در حقیقت ثبتِ تاریخ در لحظه وقوع است. عکاسان جنگ کسانی هستند که به جای فرار از آتش، بسمت آن می دوند تا به دنیا نشان دهند که در خط مقدم چه می گذرد.
نادیا پرماه عکاس خبری و از عکاسان خبرگزاری مهر، در گفتگوی پیش رو به بازخوانی تجربه های تکان دهنده خود از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان پرداخت. او ضمن اشاره به حادثه پل B۱، از لحظات دشواری اظهار داشت که میان غریزه نجات و رسالتِ ثبت حقیقت، در میانه انفجارهای پی در پی ایستادگی کرد. پرماه باور دارد عکاسی جنگ فراتر از یک ثبتِ لحظه ای، ساختنِ پلی برای قضاوتِ نسل های آینده در ۵۰ سال بعد است؛ تلاشی برای پاسخ دادن به پرسش های کودکانی که مقرر است تاریخ سرزمین شان را از میان اسناد تصویری امروز بازخوانی کنند. وی در این روایت، با نگاهی زنانه و انسانی به زوایای پنهان جنگ می نگرد و از شکوفایی «همدلی ایرانی» در اوج ویرانی ها سخن می گوید. پرماه با مرور خاطره جانسوزِ در آغوش گرفتن پیکر بی جان «دیانه»، کوچک ترین شهید خانواده تقی زاده، مرز میان حرفه و عاطفه را به تصویر می کشد.
در ادامه مشروح گفتگو با این عکاس را می خوانید.
*خانم پرماه در جریان حمله به پل B۱، شما از معدود عکاسانی بودید که در صحنه حضور داشتید و گرفتار صدمه هم شدید. لطفاً در رابطه با ثبت تصاویر تخریب پل و خاطرات و حواشی آن روزِ پرحادثه بگویید.
همه چیز از ظهر روز سیزدهم فروردین شروع شد. من ناهار را میهمان خانواده بودم و در «جهانشهر» از طبیعت بهاری برای خبرگزاری عکاسی می کردم که همکارم آقای فتحی، تماس گرفت و آگاهی داد که «پل B۱» مورد برخورد قرار گرفته است. بلا فاصله با ایشان بسمت محل حادثه رفتیم. موقعیت عجیبی بود؛ روز طبیعت بود و خانواده ها، کودکان، پاکبانان و مسافرانی که از جاده چالوس برمی گشتند، همه حضور داشتند.
حدود ۲۰ دقیقه با آرامش نسبی در فاصله ۱۵ متری پل عکاسی کردیم اما ناگهان موج دوم حملات هوایی شروع شد. در لحظه انفجار اول، شوکه شده بودم و مدام فریاد می زدم: «بچه ها! اینجا بچه های کوچک هستند!» اضطراب عجیبی تمام وجودم را گرفته بود اما آقای فتحی با یادآوری وظیفه حرفه ای مان مرا به حفظ آرامش دعوت کرد و اظهار داشت: «هلال احمر فرا می رسد، وظیفه ما حالا ثبت این تاریخ است».
در حالی که میان ۲ غریزه «کمک به دیگران» و «انجام وظیفه» دست و پا می زدم، به عکاسی ادامه دادم. هشت انفجار پی در پی رخ داد که هر لحظه به ما نزدیک تر می شدند. در میانه این آشوب، یک قطعه بتنیِ پرتاب شده به زانوی راست من برخورد کرد. درد شدیدی پیچید و کبودی عمیقی بوجود آمد، به صورتی که حرکت کردن برایم سخت شد. در همان لحظات، انفجار پنجم به قدری نزدیک بود که هُرم آتش را روی صورتم حس کردم.
ثبت آن هشت انفجار، روایتِ مرگی بود که پابه پای ما حرکت می کرد. در تصاویر من، آدم هایی حضور دارند که در یک فریم ایستاده اند و در فریم بعدی که به فاصله چند ثانیه ثبت شده، دیگر وجود ندارند یا به شهادت رسیده اند. وحشتناک ترین صحنه، مردی بود که در کنار آقای فتحی می دوید و لحظاتی بعد، ناباورانه شاهد شهادتش بودیم.
با وجود صدمه دیدگی زانو، آقای فتحی مرا به عقب کشید و با سختی خودمان را به ماشین رساندیم. ریه هایمان از دود و غبار پر شده بود و سرفه های شدید امان مان را بریده بود. آقای فتحی به علت تنگی نفس شدید حتی نمی توانست رانندگی کند؛ وقتی پیاده شد تا از کسی کمک بخواهد، من که می خواستم به او کمک کنم، به علت سرگیجه و صدمه پا به زمین خوردم.
در نهایت با هر مصیبتی که بود، خودرا به منزل یکی از همکاران قدیمی رساندیم. در آنجا، در حالیکه ریه هایمان هنوز می سوخت، پشت سیستم نشستیم. من قدرت تمرکز نداشتم و همکارمان در انتخاب و ادیت عکس ها کمک کرد. آن روز، ما میان جبهه درون و بیرون جنگیدیم؛ جنگی برای زنده ماندن و جنگی برای ثبتِ حقیقتِ تلخی که بر پل B۱ گذشت. تصاویر آن روز، تنها عکس نیستند؛ آنها آخرین لحظات حضور آدم هایی هستند که بهارشان هیچ گاه به فردا نرسید.
خوشبختانه امدادگران بلا فاصله اقدامات پزشکی را آغاز کردند و وقتی دیدم آمبولانس بسمت مراکز درمانی حرکت می کند، با خیالی کمی آسوده تر آن فضا را ترک کردم. با این وجود، آن روز به قدری سخت و سنگین بود که هنوز هم پس از گذشت زمان، حتی صحبت کردن پیرامونش حالم را دگرگون می کند؛ یادآوریِ آن لحظاتی که میان مرگ و زندگی فاصله چندانی نبود، واقعا دردناک است.
* اگر خاطره ای خاص (چه تلخ و چه شیرین) از روند ثبت عکس در جریان حملات به ایران دارید، بفرمایید.
خاطرات جنگ در استانی مثل البرز که مرکز برخورد های پی در پی بود، بی شمار است؛ گویی هر روزش برای ما عکاسان یک قصه مجزا داشت. اما تلخ ترین و عجیب ترین خاطره من، مربوط به روز تشییع خانواده ۱۵ نفری «تقی زاده» است؛ خانواده ای که ۶ شهیدِ خردسال داشتند.
من همیشه روی کودکان حساسیت عجیبی دارم و تماشای رنج آنها برایم تحمل ناپذیر است. آن روز مدیریت احساسات برایم ناممکن شده بود؛ میان اشک ریختن و عکاسی دست و پا می زدم. پیکرها را یکی یکی برای تدفین می آوردند. صحنه عجیبی بود؛ داخل قبرها را با اسباب بازیهای کودکان تزئین کرده بودند. در گوشه ای ایستاده بودم و از مراسم دفن عکاسی می کردم تا این که نوبت به پیکر «دیانه تقی زاده» رسید؛ کوچک ترین عضو خانواده که تنها یک سال و چند ماه داشت.
روضه خوان از غربت و معصومیت این طفل می گفت و از این که پیکرش چقدر رنجور و خسته است. در آن لحظات، حالم اصلاً خوب نبود. ناگهان صدایی شنیدم که اظهار داشت: «می شود این خانم پیکر را بغل کند و بعد دفنش کنیم؟» دوربین را پایین آوردم. پیکر بی جان دیانه را در آغوشم گذاشتند. من کودکان زیادی را بغل کرده بودم اما لمس پیکر سرد و بی جان یک طفل یک ساله، تجربه ای بود که تمام وجودم را لرزاند. او را محکم در آغوش گرفتم و ضجه زدم. در همان لحظه، آقای فتحی عکسی از من گرفت که بعدها بسیار دیده شد؛ تصویری که در آن پیکر دیانه در آغوش من است. آن لحظه مدام از خودم می پرسیدم: «گناه این بچه ها چیست؟ چرا جنگ باید گریبانِ این جان های بی گناه را بگیرد؟»
خاطره آن آغوش و سنگینیِ پیکر کوچک دیان، برای ابد در ذهن من حک شده است. آن روز من دیگر فقط یک عکاس نبودم، زنی بودم که تمام دردهای جنگ را در کالبد یک طفلِ معصوم در آغوش می کشید. امیدوار هستم دیگر هیچ گاه شاهد روزی نباشیم که کودکان، بی هیچ گناهی، اینگونه پر بکشند.
* در ایام نخست شروع تهاجم، زمانیکه برای بار اول از پشت لنز دوربین به صحنه های ویرانی یا مقاومت مردم نگاه کردید، چه حسی داشتید؟ آیا دوربین برای شما یک حفاظ بود یا یک مسئولیت سنگین؟
نخستین مواجهه من با جنگ، درست در همان روز اول رقم خورد. بامداد زود برای عکاسی از تجمع مردم در مصلی راهی شده بودم که ناگهان در نزدیکی میدان سپاه البرز، شاهد برخورد موشک به ستاد فرماندهی ناجا و پلیس راهور بودم. در فاصله ای بسیار کوتاه، انفجار، دود و صدای مهیبِ برخورد را با تمام وجود حس کردم.
کمی بعد متوجه شدم یگان امداد مورد برخورد قرار گرفته است؛ بلا فاصله خودم را به آنجا رساندم. با وجود این که روز اول جنگ بود و هنوز مجوز رسمی برای عکاسی نداشتیم، با صحنه هایی مواجه شدم که قبل از آن هیچ گاه در چنین ابعادی و از چنین فاصله نزدیکی با آنها مواجه نشده بودم. دیدن پیکرهای سربازان جوانی که تازه دانش آموخته شده بودند و درحال خارج کردنشان از زیر آوار بودند، لحظاتی بسیار تلخ و سنگین را رقم زد. آن روز با دلگیریِ عجیبی شروع شد؛ شروعی که سنگینی مسئولیت دوربین را بیشتر از هر زمان دیگری به من یادآوری کرد.
* ثبت این لحظات از نظر اخلاقی و عاطفی چه چالش هایی برای شما داشت؟ چطور بین وظیفه حرفه ایِ ضبط واقعیت و احساسات انسانی خود تعادل برقرار می کردید؟
از نظر اخلاقی و عاطفی، ما با چالش های بسیار سنگینی مواجه بودیم. من از سال ۱۳۹۴ فعالیت رسمی خودرا در خبرگزاری آغاز نموده ام و قبل از این با بحران های گوناگونی همچون سیل، زلزله، رانش زمین و پاندمی کرونا دست و پنجه نرم کرده بودم؛ اما «جنگ رمضان» تجربه ای کاملا متفاوت بود. طولانی شدن درگیری ها و ماهیت دلخراشِ صحنه ها، به قدری فرساینده بود که در خیلی از لحظات، مدیریت احساسات در عمل غیر ممکن می شد.
دفعات زیادی در مقابل حجم فاجعه کم می آوردیم اما آن چه ما را به ادامه دادن وامی داشت، آگاهی از وظیفه مان برای «ثبت در تاریخ» بود. با وجود این که در خیلی از موقعیت ها احساسات انسانی بر نگاه حرفه ای غلبه می کرد، تلاش می کردیم به مسیرمان ادامه دهیم. با این وجود، عبور از این لحظات اصلاً آسان نبود؛ بخصوص زمانیکه پای کودکان خردسال به میان می آمد، حفظ تعادل میان وظیفه و عواطف، سخت ترین آزمون ما در این راه بود.
* آیا عکسی دارید که به علت تلخی بیش از اندازه یا مسایل امنیتی آن زمان، هیچ گاه منتشر نشده باشد؟ داستان آن عکس چیست؟
تلخ ترین خاطره و عکس منتشرنشده من به روزهای سال تحویل بازمی گردد. قرار بود گزارشی با موضوع «نبض زندگی» تهیه کنم اما دم دمای بامداد خبر رسید که یک مجتمع مسکونی مورد برخورد قرار گرفته است. مسیرم را کج کردم تا قبل از رفتن سراغ سوژه های نوروزی، از این واقعه عکاسی کنم. ساختمان از ۲ طرف در ۲ کوچه متفاوت فرو ریخته بود. ماشین حمل پیکر چند نفر را برد اما همه نگران پسر بچه هفت ساله ای به نام «رادوین» بودند که اثری از او نبود. ۱۰ تا ۱۲ ساعت تمام، عملیات جستجو در جریان بود. سگ های زنده یاب و نیروهای آتش نشانی با احتیاط میان آوار می گشتند تا از ریزش مجدد جلوگیری نمایند. در تمام آن ساعت ها، میان آن ۲ کوچه سردرگم بودیم اما بازهم کورسویی از امید در دل مان بود که شاید رادوین را گوشه ای، زنده پیدا نماییم.
در کنار این تلخی، شاهد یک «تناقض عجیب» بودم؛ همدلی عمیقی که میان مردم شکل گرفته بود. انگار نه انگار که چند ساعت به سال تحویل مانده و همه باید کنار سفره های هفت سین باشند. همه پای کار بودند؛ همسایه ای که غذا می پخت و می آورد و آنهایی که تمام مدت مادربزرگ و خاله رادوین را دلداری می دادند. همه می خواستند باری از دوش این خانواده بردارند.
سرانجام، درست در حوالی لحظه سال تحویل، پیکر رادوین پیدا شد. تصویری که هیچ گاه از یادم نمی رود: «دو پای کوچک که از زیر خاک بیرون زده بود.» عکاسی کردم و در آن لحظه تمام تلاشم را کردم تا حرفه ای بمانم و احساساتم را مدیریت کنم اما وقتی از آنجا بیرون زدم، زیر باران شدید، تمام مسیر طولانی تا خانه را گریه کردم. آرام نمی شدم و مدام شعر سایه در ذهنم مرور می شد: «ارغوان، این چه رازی است که هر سال بهار، با عزای دل ما می آید؟»
آن شب و فردا صبحش، مدام به این فکر می کردم که رادوین آینده این مرز و بوم بود؛ چرا باید شب سال نو چنین سرنوشتی برایش رقم می خورد؟ بالاخره، با مشورت همکاران در خبرگزاری، تصمیم گرفتیم آن عکس ها را منتشر نکنیم. در آن روزها که همه از «نبض زندگی» و تداوم امید در بین جنگ می گفتند، نخواستیم آن حجم از تلخیِ محض را به افکار عمومی منتقل نماییم. آن گزارش، برای همیشه در آرشیو شخصی من و در گوشه ای از قلبم باقی ماند.
* در همان روزهای اولیه حمله آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، صحت تصاویر عکاسان توسط رسانه های معاند زیر سوال رفت. در رابطه با این شیوه تهاجمی آنها و راهکار صحیح برخورد با آن توضیح دهید.
در شرایطی که وطن مورد تجاوز دشمن قرار می گیرد، کاملا طبیعی و پیش بینی شده است که رسانه های معاند برای سرپوش گذاشتن بر جنایات آمریکایی- صهیونیستی، به ابزار «انکار» و «تشکیک» متوسل شوند. آنها با زیر سوال بردن اصالت تصاویر، به دنبال تضعیف روحیه مردم و تطهیر چهره متجاوز هستند. به اعتقاد من، بهترین راهکار برای رویارویی با این جنگ رسانه ای و اثبات حقیقت، اتکا بر «چندجانبه گرایی در روایت» است. استناد به نهادهای امدادی، یکی از این موارد است؛ حضور و گواهی نیروهای مردمی، هلال احمر و آتش نشانی که در خط مقدم امدادرسانی هستند، بهترین سند برای رد ادعاهای دروغین است. روایت این نهادها به علت ماهیت بشردوستانه شان، ضریب نفوذ و باورپذیری بالایی دارد.
همچنین، تکثر در تولید محتوا، دیگر موردی است که نشان داده است همکاران رسانه ای ما در بخش ها و قالب های متنوع (عکس، ویدیو، گزارش مستند) آثاری تولید کرده اند که هم پوشانی آنها با یکدیگر، هرگونه شائبه ساختگی بودن را از بین می برد. وقتی یک واقعه از چندین زاویه و توسط چندین لنز ثبت گردد، راه برای تکذیب بسته می شود. بالاخره، باید مردم را تشویق کرد تا اخبار را از منابع معتبر پیگیری کنند. در دوران تهاجم، شواهد عینی به وضوح در سطح شهرها و در بین مردم دیده می شود. آثار جنایت غیرقابل انکار است و مردم می توانند با انطباق اخبار با آن چه به چشم می بینند، حقیقت را از دروغ تمیز دهند.
واقعیتِ میدان همیشه قویتر از بازیهای رسانه ای است و وظیفه ما به عنوان عکاس، ثبتِ صادقانه همین واقعیت هاست تا راه بر هرگونه تحریف بسته شود.
* از نگاه شما، تفاوت میان یک «عکس خبری» که فقط واقعه را گزارش می دهد با یک «عکس مستند جنگی» که مقرر است در تاریخ ماندگار شود، در چیست؟
تفاوت بنیادین میان این ۲ در «ماندگاری» و «عمق روایت» نهفته است. عکس خبری معمولا برای حافظه کوتاه مدت جامعه ثبت می شود؛ وظیفه اش اطلاع رسانی سریع است و به زمان بندی و فوریتِ وقوع حادثه وابستگی شدیدی دارد.
اما عکس مستند جنگی، جایش در حافظه بلند مدت یک ملت است. اگر عکس خبری تنها «واقعیت» (آنچه اتفاق افتاده) را روایت کند، عکس مستند جنگی بدنبال «حقیقتِ» نهفته در دل آن واقعیت می گردد. به این علت است که عکس مستند، با گذشت زمان منقضی نمی گردد. این تصویر از قید لحظه فراتر می رود و به سندی تبدیل می شود که سال ها بعد، در کتب درسی و منابع تاریخی، بازهم پیرامونش گفتگو خواهد شد. براستی، عکاس مستند جنگی به جای ثبتِ «یک خبر»، «یک تاریخ» را به تصویر می کشد.
* تصاویر شما امروز قسمتی از حافظه تاریخی ایران در مقابل تجاوز بیگانه است. وقتی به آن تصاویر نگاه می کنید، آیا فکر می کنید حق مطلب در رابطه با ایثار این دوران ادا شده است؟
تصاویر ما باآنکه تلاش می کنند قسمتی از حافظه تاریخی ایران را بسازند اما حقیقت این است که حجم عظیم ایثار، همدلی بی نظیر مردم، مقاومت سرسختانه و فداکاری هایی که برای دفاع از خاک وطن صورت گرفت، بسیار فراتر از چارچوبِ «کادر» دوربین های ماست.
عکاسی در نهایت یک برش از واقعیت است اما آن روحِ بزرگ و معنای عمیقی که در فداکاری های مردم جریان داشت، در هیچ تصویری به صورت کامل گنجانده نمی گردد. به نظرم هیچ عکسی، هرچقدر هم که گویا باشد، نمی تواند تمامِ حقیقتِ یک حماسه بزرگ را در خود جای دهد. ما تنها توانستیم گوشه هایی از این شکوه را ثبت کنیم؛ در حالیکه اصلِ ایثار، در قلب ها و لحظاتی جریان داشت که هیچ لنزی یارای ثبت تمام و کمال آنها را ندارد.
* به عنوان کسی که زشتی های جنگ و شکوه پایداری را از نزدیک دیده، فکر می کنید عکاسی جنگ در دوران مدرن (با وجود شبکه های اجتماعی) چه تفاوتی با دوران گذشته پیدا کرده است؟
من به عنوان کسی که تجربه عکاسی در بحران های اخیر، همچون «جنگ ۱۲ روزه» و «جنگ رمضان» را داشته ام، تفاوت اصلی میان عکاسی جنگ در دوران مدرن با دوران هشت سال دفاع مقدس را در عنصر «سرعت و گستره انتشار» می بینم. در دوران مدرن، عکاسی جنگ به ما این امکان را می دهد که مفاهیم و روایتها را با سرعتی باورنکردنی انتقال دهیم. امروز اگر من از جنایتی که رخداده عکاسی کنم، می توانم آن تصویر را از راه خبرگزاری ها و رسانه های اجتماعی در کسر از ثانیه ای به معرض نمایش بگذارم و صدای مظلومیت مردم را به گوش تمام دنیا برسانم.
این در صورتی است که عکاسان شریف دوران دفاع مقدس، از این امکانِ انتقالِ آنیِ مفاهیم محروم بودند. در آن زمان، فرایند ظهور، چاپ و انتشار عکس، زمان بر بود و فاصله ای طولانی میان «ثبت واقعه» و «آگاهی افکار عمومی» وجود داشت اما امروز دوربین ما به سلاحی تبدیل گشته که تأثیرش بلا فاصله و در ابعادی جهانی مشاهده می شود.
* آیا لحظاتی در عکاسیِ این چهل روز پیش آمد که جان انسانی در خطر باشد؟ آیا هیچ گاه دوربین را زمین گذاشتید تا به جای عکاسی، کمک کنید؟ مرز بین «عکاس بودن» و «انسان بودن» در آن لحظات کجاست؟
در جریان یکی از تجمعات بزرگ مردمی، در حالیکه مشغول عکاسی بودم، متوجه خانمی شدم که روی صندلی نشسته بود و با چشمانی بی فروغ و بدون پلک زدن به نقطه ای خیره شده بود. وقتی بالای سرش رفتم، با صدایی بسیار ضعیف و بریده بریده اظهار داشت که نیاز حیاتی به کپسول اکسیژن دارد. اطراف را برای پیدا کردن نیروهای هلال احمر جستجو کردم، اما به علت ازدحام بیش از اندازه جمعیت، آمبولانس ها نمی توانستند وارد آن محدوده شوند. با کمک خانم دیگری که آنجا بود، تصمیم گرفتیم او را بسمت نیروهای امدادی که در خیابان های بالاتر مستقر بودند، ببریم. هر کدام از ما یکی از دستان او را روی شانه هایمان انداختیم تا وزن بدنش تقسیم شود و بتوانیم او را از میان پیاده روهای شلوغ عبور دهیم.
مسافت طولانی و طاقت فرسایی بود. در میانه راه، او اهتمام کرد وضعیتش را توضیح دهد؛ اظهار داشت که ریه اش در اثر تصادف قبلی صدمه دیده است اما همین چند کلمه حرف زدن، توان باقیمانده اش را گرفت؛ نفسش قطع و بیهوش شد و روی زمین افتاد. در آن لحظات دلهره آور، تمام فکرم رسیدن به امدادگران بود. خوشبختانه امدادگری که پیشتر از وضعیت او باخبرش کرده بودم، به سرعت خودرا به ما رساند. آنها بلا فاصله اقدامات پزشکی را آغاز کردند و او را با آمبولانس بردند.
در آن لحظات، دوربین برای من در اولویت دوم قرار گرفت. شاید این کمترین کاری بود که از دستم برمی آمد، اما معتقدم در چنین بحران هایی، قبل از آن که یک «عکاس» باشیم، یک «انسان» هستیم. وقتی پای جان یک انسان در بین است، مرز وظیفه حرفه ای و مسئولیت انسانی برداشته می شود؛ چون که ثبتِ حقیقت، نباید به قیمت از دست رفتنِ جانی تمام شود که خود قسمتی از همان حقیقت است.
* آیا معتقدید که عکاس جنگ حق دارد «همه چیز» را ثبت کند، اما نباید «همه چیز» را منتشر کند؟ چه معیارهایی سبب می شد تصمیمی بگیرید که عکسی در آرشیو بماند و هیچ گاه به صفحه روزنامه ها راه نیابد؟
عمیقاً معتقدم که وظیفه عکاس، ثبتِ حداکثریِ وقایع است اما این به مفهوم جواز نشر همه جانبه نیست. عکاس باید «همه چیز» را برای تاریخ ثبت کند اما در مقامِ انتشار، ملاحظات گوناگونی وجود دارد که نباید نادیده گرفته شوند.
بسیاری از عکس ها ممکنست حاوی کدهای امنیتی یا مختصات خاصی باشند که انتشار بی موقع آنها، امنیت نیروها یا پیش برد عملیات ها را به خطر بیندازد اما فراتر از مسایل امنیتی، معتقدم «زمان بندی در نشر» حیاتی ترین بخشِ اخلاق حرفه ای ماست.
گاهی یک عکس در لحظه وقوع حادثه، نباید منتشر شود، چون ممکنست سبب رعب و وحشت بی دلیل، سوءاستفاده دشمن یا جریحه دار شدنِ بیشتر از حدِ افکار عمومی شود. خیلی از ما عکاسان، فریم هایی در آرشیو داریم که باآنکه ثبت شده اند اما برای انتشار در نمایشگاه ها، کتاب های مستند یا دورانِ بعد از بحران کنار گذاشته شده اند. براستی، برخی تصاویر برای درکِ تاریخ در «آینده» هستند، نه برای مصرفِ خبری در «امروز». به این دلیل، صبوری در انتشار و تشخیصِ لحظه مناسب، مهارتی است که به اندازه خودِ عکاسی اهمیت دارد.
* در دوران جنگ، برخی تصاویر برای حفظ روحیه عمومی یا به علل امنیتی منتشر نمی گردد. نگاه امروز شما به این محدودیت ها چیست؟ آیا فکر می کنید با گذشت زمان، وقت آن رسیده که آن گنجینه های پنهان دیده شوند؟
در میانه یک نبرد، محدودیت های نشر واقعیتی انکارناپذیر است. تقریبا تمام عکاسانی که در خط مقدم یا مناطق عملیاتی حضور داشته اند، از یک «گنجینه پنهان» برخوردارند؛ فریم هایی که هیچ گاه روی خروجی خبرگزاری ها نرفته و در لحظه وقوع، مجالی برای دیده شدن نیافته اند.
اما نگاه من این است که این تصاویر نباید برای همیشه در آرشیوها حبس شوند. با گذر از دوران بحران، این عکس ها تغییر ماهیت می دهند؛ آنها از یک «خبر فوری» به یک «سند تاریخی و آموزشی» تبدیل می شوند. معتقدم با گذشت زمان و فراهم شدن شرایط مناسب، میتوان این آثار را در قالب کتاب های مستند یا نمایشگاه های تخصصی ارائه کرد. حتی خیلی از این تصاویر پنهان، امروز می توانند به عنوان منابع آموزشی برای انتقال تجربیات به نسل های بعدی عکاسان و محققان تاریخ مورد استفاده قرار گیرند. براستی، زمان است که تعیین می کند چه زمانی یک «راز پنهان» به یک «سند ماندگار» تبدیل گردد.
* چقدر آزادی عمل برای انتخاب سوژه داشتید؟ آیا محدودیت هایی مانع از ثبت بخشهایی از واقعیت می شد؟ چطور تلاش کردید که دوربین تان به جای ابزار تبلیغاتی، به ابزار ثبت حقیقت تبدیل شود؟
من تجربه عکاسی کامل از جنگ ۱۲ روزه در تهران و «جنگ رمضان» در استان البرز را دارم؛ این ۲ تجربه باوجود شباهت ها، تفاوت های ساختاری زیادی با هم داشتند. در جریان جنگ رمضان، البرز یکی از استان هایی بود که بیشترین برخورد ها و حوادث را تجربه نمود. شرایط به قدری پرشتاب بود که ما مدام از یک واقعه به واقعه دیگر می رفتیم. تصور کنید ریتم کاری ما چطور بود: بامداد در مراسم وداع با شهدا بودیم، ساعتی بعد در تشییع پیکرها، سپس عکاسی از تجمعات مردمی و بلا فاصله اعزام به مناطق مسکونی تخریب شده. در کنار این ها، وقایع جانسوزی مثل سوگ رهبر شهید و مراسم بیعت با رهبر جدید هم جریان داشت. در چنین فضای فشرده ای، مهلتی برای درنگ نبود و ما تنها تلاش می کردیم در میانه این طوفان حوادث، حضور داشته باشیم تا هیچ برشی از تاریخ از قلم نیفتد.
درباره بخش دوم سوال تان باید بگویم، تمام دغدغه و تلاش ما این بود که «حقیقت» را همان گونه که در برابرمان جان می گرفت، ثبت نماییم. ما خودرا نه یک ابزار تبلیغاتی، بلکه روایتگرِ یک «سند تاریخی» می دیدیم. تلاش کردیم با وفاداری به حقیقت، رنج و ایستادگی مردم را به بهترین شکل روایت نماییم. نمی دانم تا چه حد در این راه موفق بوده ایم اما وجدان حرفه ای ما گواهی می دهد که تمام توان مان را برای ثبتِ صادقانه تاریخِ این سرزمین به کار بستیم.
دقیقاً همینطور است؛ ما همیشه میان ۲ گروه از مخاطبان ایستاده ایم؛ از یک سو، مردمِ هم عصر ما هستند که با نگاهی نقادانه و با لمسِ مستقیم شرایط، عکس ها را بررسی می کنند. از طرفی، نسل های آینده ای قرار دارند که شاید امروز کودکانی خردسال باشند و هیچ درک مستقیمی از ابعاد این جنگ نداشته باشند. رسالت اصلی من در ثبت این تصاویر، پاسخ دادن به سوالاتِ ذهنی همان کودکان در ۵۰ سال آینده است. ما با عکس هایمان می خواهیم به آنها بگوییم که در این مقطع از تاریخ چه گذشت.
صادقانه بگویم، در آن لحظات بحرانی که میان انفجار و حادثه گرفتار هستی و شاتر را فشار می دهی، شاید مجال چندانی برای فکر کردن به ۵۰ سال بعد نباشد؛ در آن ثانیه ها، تمام توان عکاس صرف «ثبت دقیق واقعه» و «زنده ماندن» می شود. اما فرایند فکری اصلی، در مرحله بازنگری و ادیت عکس ها شکل می گیرد. آنجاست که من خودم را جای مخاطبِ نیم قرن بعد می گذارم و از خود می پرسم: «آیا این فریم، قضاوت درستی از این جنگ به او می دهد؟»
ما امروز وقتی به تصاویر ۵۰ سال پیش نگاه می نماییم، گویی به آن زمان سفر کرده ایم. من هم تلاش می کنم با عکس هایم، پلی بسازم تا آیندگان بتوانند از روی آن عبور کنند، به امروز ما برسند و برمبنای حقایق، تاریخ را قضاوت و تحلیل کنند.
* حس و حال شما به عنوان یک خانم در فضای جنگ زده و صدمه دیده که احیانا با صحنه های بسیار دردناکی روبه رو شده اید، چطور بود؟ با این شرایط سخت چطور کنار آمدید؟
من فعالیت رسمی ام را از سال ۱۳۹۴ در خبرگزاری شروع کردم و در این یک دهه، بحران های انسانی و حوادث دشوار بسیاری را از نزدیک دیده ام؛ از حوادث چهارشنبه سوری و دوران سخت کرونا گرفته تا جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان. در تمام این جراحت ها و تصاویر دلخراش، آموخته ام که نباید تنها ابعاد سیاه و دردناک وقایع را دید چون که در دل هر بحرانی، بُعدی از شکوه و زیبایی انسانی نیز نهفته است.
صادقانه بگویم، گاهی حجم غم و سختیِ شرایط در جنگ به قدری زیاد می شد که احساس می کردم دیگر توانِ ادامه دادن ندارم اما آن چه در آن لحظاتِ لبریز از ناامیدی به من قوت قلب می داد و سبب می شد باردیگر دوربین را به دست بگیرم، «همدلیِ اعجاب انگیز مردم» بود. من با چشم های خودم دیدم که در اوج بحران، هر کس هر آن چه در توان داشت جهت کمک به دیگری وسط می گذاشت. وقتی خانه ای ویران می شد، یکی داوطلبانه برای نصب شیشه ها می آمد، دیگری گچ کاری اش را انجام می داد و آن یکی که هنری فنی نداشت، برای نیروهای امدادی غذا و شیر فراهم می کرد تا اثر گازهای سمی را بکاهد.
این ویژگیِ اصیلِ ایرانی است که در بحران ها هوای یکدیگر را بشکلی وصف ناپذیر دارند. همین صحنه های کوچکِ همدلی، در میانه آن غمی که آدم را از پا درمی آورد، نوری از امید در دل من روشن می کرد. این «کنار هم بودنِ مردم» است که به من انگیزه می دهد تا بایستم و راوی نه فقط رنج هایشان، بلکه بزرگی و عطوفتشان در سخت ترین روزهای تاریخ باشم و البته که عشق به شغل و وطن و ثبت تاریخ ایران هم برایم مطرح است.
به طور خلاصه، ساختمان از ۲ طرف در ۲ کوچه متفاوت فرو ریخته بود. آن شب و فردا صبحش، مدام به این فکر می کردم که رادوین آینده این مرز و بوم بود؛ چرا باید شب سال نو چنین سرنوشتی برایش رقم می خورد؟ در کنار این ها، وقایع جانسوزی مثل سوگ رهبر شهید و مراسم بیعت با رهبر جدید هم جریان داشت.
منبع: موزیك خوان
این مطلب موزیک خوان را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب