هشدار درباره ی آینده جمعیتی کشور اقتصاد تنها عامل کاهش فرزندآوری نیست
به گزارش موزیک خوان، تجربه کشورهای مختلف نشان داده است حتی با بهبود وضعیت اقتصادی هم نرخ باروری الزاما افزایش پیدا نمی کند و برای حل این مساله باید به عوامل فرهنگی، اجتماعی و ارزشی هم توجه کرد.
به گزارش موزیک خوان به نقل از مهر، چالش این روزها، کاهش چشم گیر نرخ باروری در ایران است و عوامل اقتصادی از مهم ترین موانع نگران کننده برای خانوادها است، اما این مساله ابعاد مختلف دیگری نیز دارد در این خصوص با عبدالله معتمدی، عضوهیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی و استاد تمام روان شناسی در گروه روان شناسی بالینی و عمومی، گفتگو کردیم. در ادامه مشروح این گفتگو را میخوانید.
اقتصاد خانواده و تصمیم فرزندآوری؛ خانواده ها واقعاً از چه می ترسند؟
معتمدی: نگرانی خانواده های ایرانی نسبت به فرزندآوری کاملا جدی است. اگر به روند جمعیتی کشور نگاه نماییم، می بینیم که در دهه ۶۰ نرخ باروری در ایران حدود ۶ تا ۷ فرزند بود، اما امروز این نرخ به حدود ۱.۶ فرزند رسیده و حتی برخی تحقیقات از کاهش بیشتر آن خبر می دهند.
زمانی که نرخ باروری از سطح جانشینی پایین تر باشد، کشور با کاهش جمعیت جوان و در ادامه با سالمندی جمعیت رو به رو می شود. بر همین مبنا انتظار می رود در حدود دو دهه آینده، ایران بسمت جامعه ای سالمند حرکت نماید و نزدیک به ۳۰ درصد جمعیت کشور را افراد بالای ۶۵ سال تشکیل دهند. تحقیقات مختلف نشان میدهد یکی از مهم ترین عوامل کاهش فرزندآوری، مسایل اقتصادی مانند نبود درآمد کافی، ناامنی شغلی، بحران مسکن و هزینه های بالای نگهداری و تربیت فرزند است. این عوامل بدون تردید بر تصمیم خانواده ها اثر می گذارند، اما باید توجه داشت که اقتصاد تنها عامل تعیین کننده نیست.
نقش عوامل اقتصادی در گروههای مختلف اجتماعی یکسان نیست. اگر فقط اقتصاد عامل اصلی بود، بنظر می رسید خانواده های دارای وضعیت اقتصادی بهتر با کاهش فرزندآوری مواجه نباشند، در حالیکه این گروه نیز نرخ باروری پایینی دارند. در این طبقات، فرزندآوری بیشتر به عنوان «هزینه فرصت» مطرح می شود؛ یعنی خانواده ها نگران هستند تولد فرزند سبب کاهش درآمد، عقب ماندن از مسیر شغلی یا بالارفتن هزینه های آموزش و تربیت شود.
در مقابل، در طبقات پایین تر و مناطق روستایی، بااینکه نرخ باروری همچنان بالاتر است، اما در سالهای اخیر همان مناطق نیز تحت تأثیر مشکلات اقتصادی با کاهش فرزندآوری مواجه گشته اند.
بنابراین، اقتصاد عامل مهمی در تصمیم خانواده هاست، اما تنها عامل نیست و تجربه کشورهای مختلف نیز نشان میدهد که حل مشکلات اقتصادی به تنهایی افزایش نرخ باروری را ضمانت نمی کند.
بزرگ ترین نگرانی اقتصادی خانواده ها برای فرزندآوری چیست؟
معتمدی: مهم ترین نگرانی اقتصادی خانواده ها، نااطمینانی نسبت به آینده است. خانواده ها تنها به هزینه های امروز فکر نمی کنند، بلکه آینده فرزند، امنیت شغلی، وضعیت مسکن، هزینه های آموزش، درمان و کیفیت زندگی را نیز درنظر می گیرند.
به همین دلیل، نبود درآمد پایدار، ناامنی شغلی، بالارفتن هزینه های زندگی، بحران مسکن و هزینه های نگهداری و تربیت فرزند از مهم ترین عواملی است که تصمیم خانواده ها را تحت تأثیر قرار می دهد. در عین حال، تأکید می کنم که نباید همه مساله را به اقتصاد تقلیل داد. بااینکه اقتصاد نقش برجسته ی دارد، اما مطالعات نشان می دهد کاهش فرزندآوری یک پدیده چندبعدی است و عوامل فرهنگی، اجتماعی و جمعیتی نیز در آن نقش تعیین کننده دارند.
در سالهای اخیر، نگرش نسل جدید نسبت به ازدواج، خانواده و فرزندآوری تغییر کرده است. سبک زندگی، ارزش ها و اولویت های زندگی دگرگون شده و نوعی فردگرایی در جامعه گسترش یافته است؛ به شکلی که افراد بیشتر از گذشته بر اهداف و خواسته های فردی خود تمرکز می کنند. از طرفی، افزایش تحصیلات و اشتغال زنان، افزایش سن ازدواج، تأخیر در تشکیل خانواده، کاهش امید به آینده و احساس نااطمینانی نسبت به آینده نیز از عواملی هستند که بر کاهش نرخ فرزندآوری اثر گذاشته اند.
ترس از آینده اقتصادی چقدر بر تصمیم به فرزندآوری اثر می گذارد؟
معتمدی: ترس از آینده اقتصادی یکی از عاملهای مهم در تصمیم خانواده هاست، اما نباید آنرا تنها عامل دانست. خانواده ها زمانی برای فرزندآوری تصمیم می گیرند که احساس کنند می توانند آینده قابل قبولی برای فرزند خود فراهم نمایند.
به همین دلیل، احساس ناامنی اقتصادی، بی ثباتی بازار کار، نگرانی در رابطه با هزینه های آینده و نبود چشم انداز روشن، می تواند تصمیم به فرزندآوری را به تعویق بیندازد یا حتی از آن پیشگیری کند.
اما همان گونه که اشاره کردم، حتی در کشورهایی که وضعیت اقتصادی مناسبی دارند نیز کاهش باروری مشاهده می شود. این مورد نشان میدهد علاوه بر اقتصاد، نگرش های فرهنگی، سبک زندگی و ارزش های اجتماعی نیز نقش مهمی در تصمیم خانواده ها دارند.
کدام هزینه ها بیشترین نگرانی را برای خانواده ها ایجاد می کند؟
معتمدی: خانواده ها بیشتر از هر چیز نگران هزینه های مسکن، اشتغال، معیشت، آموزش، درمان و نگهداری فرزند هستند. این هزینه ها بخصوص در وضعیت اقتصادی امروز، تصمیم گیری برای فرزندآوری را دشوارتر کرده است.
در کنار این مسائل، باید به مبحث درمان ناباروری نیز توجه ویژه داشت. برآوردها نشان میدهد حدود ۲۰ درصد زوج های ایرانی در سن باروری با مشکل ناباروری مواجهند و تامین هزینه های درمان و گسترش پوشش بیمه ای در این زمینه می تواند یکی از اقدامات موثر در سیاستهای جمعیتی باشد.
چه حمایت هایی می تواند این نگرانی ها را کاهش دهد؟
معتمدی: از آن چه گفته شد، میتوان نتیجه گرفت که کاهش فرزندآوری یک مساله چندبعدی است و چاره آن نیز باید چندبعدی باشد.
بدون تردید، حمایت های اقتصادی مانند تامین مسکن، ایجاد اشتغال پایدار، کاهش هزینه های زندگی و اصلاح مشوق های اقتصادی ضروری می باشد. حمایت های مستمر از خانواده ها، یارانه های هدفمند و معافیت های مالیاتی نیز می تواند بخشی از نگرانی های اقتصادی را کم کند.
در کنار این اقدامات، باید به تغییر نگرش های فرهنگی نیز توجه کرد. ضروری است فرزندآوری به عنوان یک ارزش اجتماعی تقویت شود و نقش پدری و مادری از جایگاه و اعتبار بیشتری در جامعه برخوردار باشد. همینطور باید این نگاه اصلاح گردد که داشتن فرزند با سبک زندگی امروز ناسازگار است. ضروری است گفتمان جامعه از «فرزند به عنوان هزینه» به «فرزند به عنوان سرمایه» تغییر کند.
از سوی دیگر، سیاستهای حمایتی باید ابعاد اجتماعی را نیز دربر بگیرد، همچون تسهیل ازدواج، کاهش سن ازدواج، دفاع از مادران شاغل و دانشجو، توسعه خدمات درمان ناباروری و افزایش پوشش بیمه ای این خدمات. اگر مجموعه این اقدامات اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی به شکل هماهنگ دنبال شود، میتوان امیدوار بود که نگرانی خانواده ها کاهش پیدا کند و زمینه برای افزایش فرزندآوری در کشور فراهم گردد.
خلاصه اینکه چالش این روزها، کاهش قابل توجه نرخ باروری در ایران است و عوامل اقتصادی از مهم ترین موانع نگران کننده برای خانوادها است، اما این مساله ابعاد مختلف دیگری نیز دارد در این خصوص با عبدا... معتمدی، عضوهیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی و استاد تمام روان شناسی در گروه روان شناسی بالینی و عمومی، گفتگو کردیم. زمانی که نرخ باروری از سطح جانشینی پایین تر باشد، کشور با کاهش جمعیت جوان و در ادامه با سالمندی جمعیت مواجه می شود. ضروریست گفتمان جامعه از فرزند بعنوان هزینه به فرزند بعنوان سرمایه تغییر کند.
این مطلب موزیک خوان را می پسندید؟
(1)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان در مورد این مطلب